Nieuw onderzoek: wetenschappers zien mogelijke link tussen coronavaccins en fatale hartschade

COVID-19 kan je hartspier laten ontsteken. Heel soms gebeurt dat ook na een prik met een mRNA-coronavaccin. Onderzoekers van Stanford Medicine wijzen twee signaalstoffen uit je afweersysteem aan die daar waarschijnlijk een grote rol in spelen. Hun werk geeft bovendien handvatten om die bijwerking te beperken.

Het team keek hoe mRNA-prikken bij een deel van de jonge mannen en tieners tot schade aan het hart kunnen leiden. Met labproeven en eerder gepubliceerde gegevens van gevaccineerden schetsten de onderzoekers een kettingreactie: eerst activeert het vaccin een specifiek type afweercel, die vervolgens andere immuuncellen aanspoort tot een ontstekingsreactie. Die ontstekingsgolf kan hartspiercellen beschadigen en nog meer ontsteking aanzwengelen.

Joseph Wu, directeur van het Stanford Cardiovascular Institute en hoogleraar geneeskunde en radiologie, benadrukt dat mRNA-coronavaccins grondig op veiligheid zijn onderzocht. Wereldwijd zijn er inmiddels miljarden doses gezet. Volgens hem hebben de vaccins de pandemie sterk afgeremd: zonder vaccinatie zouden meer mensen ziek zijn geworden, ernstige complicaties hebben gekregen of zijn overleden.

Een groot voordeel van mRNA-vaccins is dat je ze snel kunt ontwikkelen en aanpassen als de ziekteverwekker verandert. Net als andere vaccins kunnen ze wel bijwerkingen geven.

Een zeldzame hartspierontsteking

Een van die zeldzame bijwerkingen is myocarditis, oftewel een ontstoken hartspier. Mogelijke klachten zijn pijn op de borst, benauwdheid, koorts en hartkloppingen. Na vaccinatie duiken de symptomen meestal binnen één tot drie dagen op, zonder dat er sprake is van een actieve virusinfectie.

Bij veel patiënten wordt een verhoogde hoeveelheid cardiaal troponine in het bloed gemeten. Dat eiwit zit normaal gesproken in hartspiercellen en komt in de bloedbaan terecht als die cellen beschadigen. Artsen gebruiken de troponinewaarde daarom als signaal voor schade aan de hartspier.

Het artikel schat ongeveer één geval van myocarditis per 140.000 gevaccineerden na de eerste dosis en één per 32.000 na de tweede. Bij mannen van 30 jaar en jonger is de frequentie hoger: rond één op de 16.750. Waarom juist deze groep vaker wordt getroffen, is nog niet helemaal duidelijk.

Volgens Wu knappen de meeste patiënten snel op en blijft de hartfunctie behouden of herstelt die volledig. Myocarditis is iets anders dan een klassiek hartinfarct, waarbij meestal een bloedvat dichtzit. Bij milde klachten zonder blijvende hartschade bestaat de behandeling vaak uit monitoring en herstel afwachten.

Een heftige ontsteking kan wel ernstige gevolgen hebben. Soms is opname in het ziekenhuis of op de intensive care nodig. Heel zelden overlijdt iemand eraan.

Wu benadrukt dat COVID-19 zelf ook myocarditis kan veroorzaken. Op basis van de vergelijking in het artikel is die kans bij COVID-19 ongeveer tien keer groter dan na een mRNA-prik. Daar bovenop komen nog de overige risico’s van de infectie.

De resultaten verschenen op 10 december in Science Translational Medicine. Wu leidde het onderzoek samen met Masataka Nishiga, voormalig postdoc bij Stanford en nu universitair docent aan The Ohio State University. Xu Cao, postdoctoraal onderzoeker bij Stanford, is de eerste auteur.

Twee immuunsignalen springen eruit

De onderzoekers bekeken eerst bloeddata van mensen die tegen COVID-19 waren gevaccineerd. Een deel ontwikkelde daarna myocarditis, een deel niet. Bij de groep met myocarditis vielen twee verhoogde eiwitten op: CXCL10 en interferon-gamma (IFN-gamma).

Beide behoren tot de cytokinen, eiwitten waarmee afweercellen met elkaar communiceren. Volgens de onderzoekers zouden juist deze twee samen belangrijke aanjagers van de ontsteking kunnen zijn.

Om dat verder te testen, kweekte het team menselijke macrofagen, afweercellen die snel reageren op dreiging. Na blootstelling aan mRNA-vaccins maakten ze meerdere cytokinen aan, met opvallend veel CXCL10. Die reactie leek op wat eerder bij gevaccineerde mensen is gezien.

Daarna voegden de onderzoekers T-cellen toe. Dat zijn afweercellen die specifieke ziekteverwekkers herkennen en de immuunreactie coördineren. In aanwezigheid van de geactiveerde macrofagen gingen T-cellen meer IFN-gamma produceren.

Hetzelfde gebeurde als T-cellen alleen in de kweekvloeistof werden gezet waarin de macrofagen na vaccinblootstelling hadden gelegen. T-cellen die uitsluitend met het mRNA-vaccin in aanraking kwamen, lieten die toename niet zien.

Deze experimenten wijzen erop dat macrofagen vooral CXCL10 uitscheiden en daarmee T-cellen aanzetten tot extra productie van IFN-gamma.

Hoe deze ontsteking het hart kan aantasten

Vervolgens bekeek het team of de twee cytokinen echt bijdragen aan hartschade. Jonge mannelijke muizen kregen een mRNA-vaccin. Daarna werden hogere troponinewaarden gevonden, een teken dat hartspiercellen beschadigd raakten.

In het hartweefsel zagen ze ook meer macrofagen en neutrofielen. Neutrofielen reageren snel op infecties. Hoewel beide celtypen normaal beschermen, kunnen ze bij een felle ontsteking ook gezond weefsel aantasten. Een vergelijkbare toestroom van afweercellen wordt gezien bij mensen met vaccin-geassocieerde myocarditis.

Door CXCL10 en IFN-gamma te remmen, wisten de onderzoekers de instroom van deze cellen in het muizenhart af te remmen. De troponinewaarden daalden eveneens, terwijl de afweerreactie op het vaccin grotendeels intact bleef.

Daarnaast vonden ze in de muizenharten meer moleculen die witte bloedcellen helpen hechten aan de binnenwand van bloedvaten. Dat kan de opeenhoping van ontstekingscellen in het hart verder bevorderen.

Het team deed ook proeven met kleine, driedimensionale structuren van menselijke cellen die eigenschappen van hartweefsel nabootsen. Huid- of bloedcellen werden eerst omgezet naar stamcelachtige cellen en daarna ontwikkeld tot onder meer hartspiercellen, macrofagen en vaatcellen. Samen vormden ze zogenoemde hartsferoïden die ritmisch samentrekken.

Als deze structuren werden blootgesteld aan kweekvloeistof met veel CXCL10 en IFN-gamma, namen tekenen van cellulaire stress toe. Ook gingen de knijpkracht, het ritme en andere functies van het hartweefsel achteruit. Remming van de twee cytokinen verminderde die stress en herstelde de functie deels.

Mogelijke bescherming door een stof uit soja

Wu onderzocht vervolgens of genisteïne de schade kon verminderen. Deze stof komt voor in soja en werkt licht oestrogeen-achtig. De gedachte: myocarditis komt vaker bij mannen voor en oestrogeen heeft ontstekingsremmende eigenschappen.

In eerder werk, gepubliceerd in Cell in 2022, vond zijn team al aanwijzingen dat genisteïne ontsteking kan remmen en schade door cannabisbestanddelen aan hart- en bloedvatweefsel kan tegengaan.

In de nieuwe studie kregen cellen, hartsferoïden en muizen vooraf een behandeling met genisteïne. Muizen slikten hoge doseringen. Die aanpak temperde een aanzienlijk deel van de schadelijke effecten van het mRNA-vaccin of van de combinatie CXCL10 en IFN-gamma.

De gebruikte genisteïne was zuiverder en sterker geconcentreerd dan varianten die je doorgaans als supplement koopt. Omdat de bevindingen uit cel- en dieronderzoek komen, is nog niet bewezen dat genisteïnesupplementen bij mensen myocarditis na vaccinatie voorkomen.

Wu vermoedt dat vergelijkbare ontstekingsreacties ook in andere organen kunnen optreden, zoals longen, lever en nieren. Of genisteïne daar eveneens kan beschermen, moet vervolgonderzoek uitwijzen.

Onmisbare afweerstoffen kunnen bij overdrive schade veroorzaken

Cytokinen zoals IFN-gamma zijn cruciaal voor de verdediging tegen virussen. Ze helpen je lichaam reageren op vreemd genetisch materiaal, zoals viraal DNA en RNA. Als die productie doorschiet, kan de beschermende reactie echter schadelijk worden.

Volgens Wu kunnen hoge concentraties IFN-gamma klachten geven die op myocarditis lijken en bijdragen aan de afbraak van eiwitten die de structuur van de hartspier ondersteunen.

De onderzoekers houden er rekening mee dat zulke mechanismen ook bij andere mRNA-vaccins meespelen. Na andere typen vaccins zijn eveneens hartspierontsteking en ontstekingsklachten beschreven. Wu merkt op dat de risico’s van coronavaccins uitzonderlijk intensief zijn onderzocht en veel aandacht kregen. Dat kan mede bepalen hoe snel klachten worden opgepikt en gediagnosticeerd.

Het onderzoek is gefinancierd door de Amerikaanse National Institutes of Health en de Gootter-Jensen Foundation.
Bron: https://med.stanford.edu/